Nikos Siakantaris
Managing Partner, Andersen in Greece
Κοινοί λογαριασμοί: Η “σιωπηρή” απαλλαγή από τον φόρο κληρονομιάς και τα όρια του συστήματος
Του Νίκου Σιακαντάρη
Οι κοινοί τραπεζικοί λογαριασμοί αποτελούν διαχρονικά ένα κρίσιμο εργαλείο διαχείρισης καταθέσεων, τόσο για πρακτικούς, όσο και για λόγους προγραμματισμού μεταβίβασης περιουσίας. Η φορολογική τους αντιμετώπιση, ιδίως σε περίπτωση θανάτου συνδικαιούχου, έχει απασχολήσει επανειλημμένα τη διοίκηση και τη νομολογία, με το βασικό πλαίσιο να παραμένει σταθερό, αλλά όχι απαλλαγμένο από ερμηνευτικές εντάσεις.
Βάσει του ν. 5638/1932, όταν ένας λογαριασμός τηρείται “εις ολόκληρον” και περιλαμβάνει τον όρο ότι, σε περίπτωση θανάτου ενός συνδικαιούχου, το υπόλοιπο περιέρχεται αυτοδικαίως στους λοιπούς, τα σχετικά ποσά δεν εντάσσονται στην κληρονομιαία περιουσία. Κατά συνέπεια, δεν υπόκεινται σε φόρο κληρονομιάς και δεν δηλώνονται στη σχετική δήλωση. Η μεταβίβαση επέρχεται αυτοδίκαια, χωρίς αποδοχή κληρονομιάς ή συμβολαιογραφική πράξη, και ανεξαρτήτως του βαθμού συγγένειας μεταξύ των συνδικαιούχων.
Κρίσιμος ο ειδικός όρος
Η πρόσφατη διοικητική πρακτική επιβεβαιώνει ότι το κρίσιμο στοιχείο είναι η ύπαρξη του ειδικού όρου στον λογαριασμό. Εφόσον αυτός υπάρχει, το τραπεζικό υπόλοιπο αποσυνδέεται από την κληρονομική διαδοχή και αντιμετωπίζεται ως δικαίωμα των επιζώντων συνδικαιούχων ήδη από τον χρόνο δημιουργίας του λογαριασμού και όχι των νόμιμων κληρονόμων του θανόντα.
Οι κοινοί λογαριασμοί της αλλοδαπής
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αντιμετώπιση των κοινών λογαριασμών, που τηρούνται στην αλλοδαπή. Η φορολογική διοίκηση δέχεται ότι η ίδια αρχή μπορεί να εφαρμοστεί και σε αυτούς, υπό την προϋπόθεση ότι αποδεικνύεται η ύπαρξη αντίστοιχου μηχανισμού “δικαιώματος επιζώντος” (right of survivorship), σύμφωνα με το εφαρμοστέο δίκαιο.
Στην πράξη, απαιτείται τεκμηρίωση των όρων λειτουργίας του λογαριασμού και του νομικού πλαισίου, που τον διέπει, και η δυνατότα του αλλοδαπού τραπεζικού ιδρύματος να ενσωματώσει στη σύμβαση με τους δικαιούχους του λογαριασμού τον όρο, που προβλέπει το ελληνικό φορολογικό δίκαιο. Σε αντίθετη περίπτωση, δεν αποκλείεται το ποσό να θεωρηθεί μέρος της κληρονομίας και να φορολογηθεί.
Η φορολογική ουδετερότητα δεν είναι απόλυτη
Παρά τη σαφή απαλλαγή από τον φόρο κληρονομιάς, η φορολογική ουδετερότητα των κοινών λογαριασμών δεν είναι απόλυτη. Η διοίκηση διατηρεί τη δυνατότητα ελέγχου της προέλευσης των κεφαλαίων, ιδίως στο πλαίσιο ελέγχων περιουσιακής κατάστασης. Επιπλέον, όταν προκύπτει ότι τα χρήματα ανήκαν αποκλειστικά στον θανόντα και η προσθήκη συνδικαιούχου έγινε με μόνο σκοπό τη μεταβίβαση περιουσίας, μπορεί να τεθεί ζήτημα έμμεσης δωρεάς, με τις αντίστοιχες φορολογικές συνέπειες για τον δωρεοδόχο.
Σε επίπεδο οικονομικής ουσίας, ωστόσο, το ζήτημα αποκτά ευρύτερη διάσταση, καθώς ο κοινός λογαριασμός μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός μεταφοράς πλούτου, εκτός του πεδίου εφαρμογής της φορολογίας κληρονομιών.
Το όριο μεταξύ νόμιμης χρήσης και φορολογικής στρέβλωσης
Το κρίσιμο ερώτημα δεν αφορά τη νομιμότητα του θεσμού, η οποία είναι δεδομένη, αλλά τα όρια της φορολογικής του ουδετερότητας. Όταν ένα εργαλείο, που θεσπίστηκε για λόγους λειτουργικότητας, καταλήγει να χρησιμοποιείται ως βασικός μηχανισμός αφορολόγητης μεταβίβασης πλούτου, δημιουργείται μια δομική ασυμμετρία: Παρόμοιες οικονομικές καταστάσεις αντιμετωπίζονται διαφορετικά, ανάλογα με τη νομική μορφή, που επιλέγεται.
Σε ένα περιβάλλον εντεινόμενων ελέγχων και αυξημένων απαιτήσεων φορολογικής συμμόρφωσης, η διατήρηση τέτοιων διαφοροποιήσεων θέτει ζήτημα συνοχής του φορολογικού συστήματος. Η ενδεχόμενη αναπροσαρμογή του πλαισίου δεν θα πρέπει να στοχεύει στην κατάργηση της λειτουργικότητας των κοινών λογαριασμών, αλλά στην εξισορρόπηση μεταξύ νομικής μορφής και οικονομικής πραγματικότητας.
Μέχρι τότε, οι κοινοί λογαριασμοί παραμένουν ένα ισχυρό και απολύτως νόμιμο εργαλείο, η χρήση του οποίου απαιτεί όχι μόνο γνώση του πλαισίου αλλά και κατανόηση των ορίων μέσα στα οποία αυτό λειτουργεί.
Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο capital.gr
Joint bank accounts have long constituted a key instrument for managing deposits, both for practical purposes and for estate planning. Their tax treatment, particularly in the event of the death of a co-holder, has repeatedly engaged the tax administration and case law, with the core framework remaining stable, albeit not free from interpretative tensions.
Pursuant to Law 5638/1932, where an account is held “jointly and severally” and includes a clause providing that, in the event of the death of one co-holder, the balance automatically passes to the remaining holders, such amounts do not form part of the deceased’s estate. Consequently, they are not subject to inheritance tax and are not reported in the relevant tax return. The transfer occurs automatically, without the need for acceptance of inheritance or notarial deed, and irrespective of the degree of kinship between the co-holders.
The importance of the specific clause
Recent administrative practice confirms that the crucial element is the existence of the specific clause in the account. Where such clause is present, the bank balance is detached from the succession process and is treated as a right of the surviving co-holders from the time the account was established, rather than as an asset of the deceased’s legal heirs.
Joint accounts held abroad
Particular interest arises in relation to joint accounts maintained abroad. The tax administration accepts that the same principle may apply to such accounts, provided that the existence of a corresponding “right of survivorship” mechanism is established under the applicable law.
In practice, this requires proper documentation of the account’s operating terms and of the legal framework governing it, as well as confirmation that the foreign banking institution is able to incorporate into the account agreement a clause equivalent to that required under Greek tax law. Otherwise, it cannot be excluded that the amount will be considered part of the estate and taxed accordingly.
Tax neutrality is not absolute
Despite the clear exemption from inheritance tax, the tax neutrality of joint accounts is not absolute. The tax administration retains the right to examine the origin of the funds, particularly in the context of wealth audits. Moreover, where it is established that the funds belonged exclusively to the deceased and that the addition of a co-holder was made solely for the purpose of transferring wealth, an issue of indirect donation may arise, with the corresponding tax implications for the beneficiary.
From an economic substance perspective, however, the issue takes on a broader dimension, as the joint account may function as a mechanism for transferring wealth outside the scope of inheritance taxation.
The boundary between legitimate use and tax distortion
The key question does not concern the legality of the mechanism, which is undisputed, but the limits of its tax neutrality. When a tool established for functional purposes ends up being used as a primary mechanism for tax-free wealth transfer, a structural asymmetry arises: similar economic situations are treated differently depending on the legal form chosen.
In an environment of intensified audits and increased tax compliance requirements, the persistence of such differentiations raises questions as to the coherence of the tax system. Any potential adjustment of the framework should not aim at abolishing the functionality of joint accounts, but at restoring a balance between legal form and economic reality.
Until then, joint bank accounts remain a powerful and entirely lawful tool, the use of which requires not only knowledge of the framework but also an understanding of the limits within which it operates.
The article was published at capital.gr